Sokrates Gibi Düşün: Sokratik Sorgulama Yöntemi ile Daha Akıllı Ol
"Bir şeyleri değiştirmek isteyen insan işe önce kendisinden başlamalıdır." "Sorgulanmayan bir hayat anlamsızdır." Sokrates zamanından önce gelmiş bir zekaya sahipti ve bugün sana Sokrates'in bu gizli gücünü nasıl modelleyebileceğimizden bahsedeceğim.
Bir insanın zeka seviyesini nasıl anlarsın?
Sana bir soru sormak istiyorum: Bir insanın zeka seviyesini nasıl anlayabilirsin? Çok konuşmasından mı, sessizliğinden mi? Böyle tanımlar yüklemeyi seviyoruz. Bir insan çok hareketliyse, çok hızlı konuşuyorsa ya da sessizse zekidir gibi tanımlamalar yapıyoruz. Eğer böyle olsaydı hızlı ve enerjik olan herkesin çok zeki olduğu kanaatine varılabilirdi ya da hiperaktif olan her insanın çok zeki olduğundan şüphe etmezdik.
Sokrates ise tam aksine yerinde ve zamanında, isabetli bir şekilde konuşurmuş. Ama esas sırrı az ya da yerinde konuşması değilmiş. Esas sırrı sorduğu sorulardaymış. "Ne haber, nasılsın" gibi basit sorular değil, güçlü ve akıllıca sorular sorarmış. Hem öğrencilerine felsefi düşünceyi kavratmak için hem de insanların potansiyellerini uyandırmak için. İnsanın kapasitesinde aslında unuttuğu, bilinçaltına attığı o kaynağı uyandırmak, gözlerindeki bandajı açmak için sorular sorarmış. İşte buna Sokratik sorgulama ya da Sokratik diyalog deniyor.
Sokratik sorgulama neden önemlidir?
Bugün Sokratik sorgulamayı kendi yaşamımızda ve insan ilişkilerimizde nasıl kullanabileceğimizden bahsedeceğim. Literatür tarandığında çok fazla bilgi var ve tam olarak anlaşılmıyor. O yüzden bilgiyi sana dört aşama olarak, sade ve kolay uygulayabileceğin şekilde anlatacağım. Öğretmenlerden koçlara, terapistlere kadar Sokratik sorgulama yöntemleri ve metodolojileri geliştirilmiş. Ben de koçluk ve danışmanlık sürecinde Sokratik sorgulama yöntemini kullanıyorum.
Sokrates'in üç filtre testi nedir?
Bir gün birisi Sokrates'in yanına gelip demiş ki: "Arkadaşınla ilgili olanı biteni duydun mu?" Sokrates şöyle bir durmuş, düşünmüş: "Ondan önce seni üç filtre testinden geçirmek istiyorum." Arkadaşı şaşırmış. Sokrates birinci filtreyi anlatmış: "Gerçek filtresi. Anlatacağın şeyin doğruluğundan emin misin?" Adam demiş ki: "Vallahi öyle bir duyum aldım ama doğru mu değil mi tam bilmiyorum." Sokrates demiş: "Yani arkadaşımla ilgili söyleyeceğin bilginin doğruluğundan tam olarak emin değilsin, değil mi?" Bak, Sokrates o kadar akıllı bir adam ki aslında bir de geri yansıtma yapıyor. Felsefe döneminin yaşam koçu gibi.
Sonra ikinci filtreye geçmiş: "İyilik filtresi. Bana arkadaşımla ilgili söyleyeceğin şey iyi bir şey mi?" Adam demiş ki: "Vallahi o kadar da iyi bir şey değil, hatta kötü bile diyebiliriz." Sokrates demiş: "O zaman üçüncü filtreye geçiyorum. Belki ilk iki filtreden geçmedin ama hala şansın var. Yararlılık filtresi. Anlatacağın bilgi gerçekten benim işime yarayacak mı, faydalı mı?" Adam demiş: "Pek işe yarar bir bilgi değil." Sokrates de demiş ki: "Hem gerçekliğinden emin değilsin, hem kötü bir şey anlatacaksın, hem de işe yarar değil. O zaman bunu anlatmanın hiçbir anlamı yok."
Hayatın içinde o kadar çok bilgiyle karşılaşıyoruz ki. Sokratik yöntemin temeli olan merak, böyle bir merak değil, öğrenme merakı. Eğer öğrenme merakın varsa her konuda ustalaşmanın ilk adımını atarsın.
Sokratik sorgulamanın birinci ve ikinci aşaması nedir?
Şimdi dört aşamaya geçelim. Birinci aşama tanımlamak: Fikir önerilerini almak, keşfetmek. Mesela üçgen nedir? Bu kadar basit bir şey. Bana bir bilgi söylediniz, bu sadece bir fikir. Bu fikir önerisinin sadece farkına varıyorum. Kendime de bir şeyler söylüyorum, kendimle ilgili bir fikrim var, bunun farkına varıyorum. Ya da bir arkadaşım bir şey söylüyor, Sokrates'in hikayesindeki gibi. Bir kitap okuyorsun, oradaki bilgiyi fark ediyorsun.
İkinci aşama ise cevaplama. Üçgen nedir? Üçgen bir şekildir. Ya da kendinle ilgili mesela "Ben sıfırım, ben başarısızım, ben yeteneksizim" gibi sözler söylüyorsun. Kendin hakkındaki bu fikirleri fark etmek. Ya da birileri sana negatif bir şeyler söylüyor: "Sen yapamazsın, sen başarısızsın." Bu kadar kaba söyleyen var mıdır? Vardır ama başka şekilde eleştiriyor da olabilir, aşağıda hissettiriyor olabilir. İkinci aşama, gelen fikirle birlikte cevabın da farkına varmak.
Sokratik sorgulamanın asıl gücü hangi aşamada başlar?
Sokratik sorgulamanın esas gücü üçüncü aşamada başlıyor. Üçüncü aşama kritik etmek. Söylenen tanımın ya da içeriğin karşıtını bir soruyla, örnekle karşı tarafa iletmek. Yani onu çürütecek, karşıtını verecek bir soruyla örneklemek. "Üçgen bir şekildir" denince Sokrates şöyle sorgulardı: "Daire bir üçgen midir?" Üçgen olmayan birçok şekil var. Diğer şekilleri üçgen tanımının dışında bırakacak bir tanıma ihtiyacımız var. Böylece yüzey yapıdan derin yapıya ulaşmak mümkün.
İletişimde de böyle, kendinle olan iletişimde de. Birisi sana aşağılayıcı cümleler söylediğinde, eleştirdiğinde, onun çarpık şekilde söylediğinin karşıtını bulduğunda zaten kendini onun dışında bırakmış olursun.
Dördüncü aşamada ne olur?
Dördüncü aşamada öneriyi ya kabul edersin, tanım sana uyuyorsa, ya da reddedersin. Sokratik sorgulama reddettiğinde ortaya yeni, daha iyileştirilmiş ve geliştirilmiş bir tanım getirmeni sağlıyor. Hem farkındalığını tutuyor hem de eksik bırakılan, ihmal edilen şeyleri tamamlaman için uyanıklık sağlıyor. O zaman şöyle yeni bir tanım yapabiliriz: İç açıları toplamı 180 derece olan, üç iç açısı olan ve üç çizgiden oluşan şekle üçgen denir. Tanım daha gerçekçi olmaya başlıyor.
Sana söylenenlere Sokratik sorgulamayla nasıl bakarsın?
Şimdi "Sen yapamazsın, başaramazsın" dendiği ya da kendi kendine "Yapamıyorum, olmuyor, beceremiyorum" dediğin anları bir an olsun düşün. O sırada Sokratik sorgulamanın üçüncü aşamasını hatırla: Daire üçgen midir? Sen sana söylenenlerden çok daha gerçek, çok daha güçlüsün. Yeter ki kendi gerçeğini, kendi varoluş kapasiteni hatırla, kendi anlamını tekrar keşfet. Başına gelenlerden, sana söylenenlerden, kendi negatif düşüncelerinden daha büyük, daha güçlü bir şeysin. Sen daha büyük bir gerçeksin ve gerçekler her zaman sana söylenenlerden daha güçlüdür. Yeter ki kendini tanıyarak kendi gerçeğini keşfet. O zaman sana söylenenlerin ve kendi içinde kendini sabote ettiğin düşüncelerin ne kadar küçük şeyler olduğunu fark edersin.
Bu konuyu daha detaylı dinlemek istersen videosunu buradan izleyebilirsin.