Ters Psikoloji Nedir? Yönlendirme Sanatını Fark Etmek
Ters psikoloji yöntemleri günümüzde herkes tarafından, bilinçli ya da bilinç dışı kullanılıyor. Öyle ki ters psikolojiyle bir kişinin ağzından istediğin lafı alabilir, kendi düşünceni benimsetebilir, onun zihnindeki düşünceyi değiştirecek şekilde ikna edip yönlendirebilirsin. Yalnız insanların fikrini değiştirmek, kendi düşünceni empoze etmek amacıyla okuyorsan lütfen şimdi bırak. Çünkü bu yazı daha çok sana yapılan kötü niyetli ters psikoloji hamlelerini nasıl anlarsın, iyi huylu hamlelerin değerini nasıl bilirsin ya da iyi niyetli ve yararlı bir şekilde karşındakine nasıl uygulayabilirsin, bununla ilgili. Toplumumuzda kendi fikrini empoze edip karşı tarafı manipüle etmek isteyen yeterince uyanık tip var. Sen farklı ol. Bunu kendini korumak için ya da sevdiğin kişilerin yararına kullanmak için öğren.
Ters psikoloji nedir?
Bir sosyolog olarak gözlemlemeyi en sevdiğim konulardan biri ters psikoloji. Çünkü çok güçlü, ikna edici bir araç. Ama kullanım şekli çok önemli. Yanlış kullanım muhabbeti bambaşka bir yere getirebilir, doğru kullanım istediğin sonucu almanı sağlar.
Ters psikoloji, amaçladığın ya da beklediğin davranış konusunda karşındakine sanki o davranışı hiç beklemiyormuşsun, anlatmasını hiç umursamıyormuşsun gibi bir algı oluşturarak, beklediğinin tam tersi yönünde davranmaktır. Daha özet bir ifadeyle, beklediğinin tam karşıt yönünde eylem yaparak karşı tarafı beklediğin konuya kışkırtmaktır. Bunun iyi huylusu var, kötü huylusu var. Her manipülasyon tekniğinde olduğu gibi, ateşin pişirmeye de yakmaya da hizmet etmesi gibi.
Ters psikoloji ikili ilişkilerde neden samimiyeti bozar?
Bunu ikili ilişkilerde, arkadaşlar, sevgililer ya da eşler arasında kullanıldığını görüyorum. Burada önemli olan nokta iyi niyetle kullanılması. İkili ilişkilerde kötü huylu kullanıldığında bilinçli olarak okey denilse bile bilinçaltı düzeyde o frekans, o samimiyet bozulmaya başlıyor. O tılsım bozuluyor. İki taraf da aslında hissediyor. Çünkü işin içine baktığında bir manipülasyon tekniği, hileli bir dil var. Bir sol gösterip sağdan vurma olayı söz konusu. Kendi edebiyatımızda bunun ismi ironik dil, ironi yapma sanatı da diyebilirsin.
Ters psikolojinin iyi huylu kullanımına örnekler nelerdir?
Bir anne ya da baba bunu çocuğuna kullanabilir. Çocuk hiç çalışmıyor. "Arkadaşların sınavlarda yüksek not alsın, sen hiç çalışma, ödevlerini yapma. Dönemin sonunda eminim yüksek notlar alacaksın böyle gidersen." Aslında beklediğin şey onun çalışması ama tam zıt bir söylemle çocuğunu çalışmaya teşvik etmeye, motive etmeye çalışıyorsun. Bu iyi huylu bir kullanım. Ama her çocukta işe yaramayabilir, her insanda yaramadığı gibi. O bilinç açılmadıysa çalışmamaya devam da edebilir.
Mesela annenin sigara içmesini istemiyorsun. "Arkadaşların sigarayı bıraktı, sen hala bırakamıyorsun. Sende o irade yok" diyorsun. Bırakmasını istiyorsun ama tam tersi şekilde "Sen bırakamazsın" diyorsun. Tabii burada işe yaramayabilir, çünkü bir bağımlılık söz konusu, başka dinamikler söz konusu.
Ters psikoloji flörtte nasıl kullanılır?
Flörtün bile öncesinde, kadın erkek ilişkisinde bile kullanılıyor. Çok defa tanık oluyorum. Bir erkek, bir kadının erkek arkadaşı var mı yok mu yoklamak için şöyle diyebiliyor: "Senin erkek arkadaşın seni mutlaka kıskanıyordur. Kesin kıskanıyordur." Aslında duymak istediği cevap "Erkek arkadaşım yok." Ama sanki hiç umursamıyormuş gibi tam zıt bir şey söylüyor. Kadın da "Benim erkek arkadaşım yok ki" dediğinde şaşırmış bir ifade gösteriyor. Kadınlar da çok uyguluyor, daha çok bilinç dışı. Erkekler biraz daha bilinçli uyguluyor. "Burun estetiğin olmamış, benim çok iyi tanıdığım var" deyip kışkırtıcı cevaplarla kadınları konuşturmaya çalışan kişileri de görüyorum. Bu oyunlara gelme. Özellikle ikili ilişkilerde samimiyet dili en tatlı dildir, en güçlü dildir.
Ters psikolojinin kötü huylu kullanımı nasıl anlaşılır?
Kötü huylu kullanıma en bariz örnek şu: Diyelim ki bir abin, ablan ya da kardeşin var. Ortak bir arkadaşınızın doğum günü ve sen henüz hediyesini almadın. Abin gelip diyor ki: "Sen kesin bu hediyeyi almayacaksın. Sen cimrinin tekisin, işin ucuzuna kaçarsın. Sevseydin hediye alırdın." Sen de buna inat harekete geçiyorsan ters psikoloji seni manipüle etmiş demektir. Halbuki samimi bir şekilde söylese çok daha etkili olacaktı.
Ağızdan laf almakta da çok kullanılan bir sanat bu. Yine bir hile var. Arkadaşının bir şey anlatmasını istiyorsun ama sanki umurunda değilmiş gibi: "Bana bunları anlatmak zorunda değilsin, merak etmiyorum." Çünkü üstüne düşsen zaten geri çekilecek, ego direnç gösterecek. Ama "Merak etmiyorum, bana anlatma" dediğinde ego devre dışı kalıyor. Halk arasında bilinen en basit kullanım şekli ters psikoloji ya da ironi yapma diye geçer.
Manipülatif dili fark ettiğinde ne yapmalısın?
Bir zamanlar oturduğum yerin aşağısında bir bakkal vardı. Çok meraklı bir bakkaldı. Elimde poşetlerle eve gelirken poşetlerin içine bakardı, ne almış acaba diye. Sanki poşetlerin içini görüyor gibiydi. Bir gün arkadaşım yeni bir araba almıştı, onun arabasıyla eve geldim. Hemen dükkanından çıktı, şöyle bir baktı: "Hayırlı olsun diyelim mi?" dedi. Çünkü dürüst bir şekilde sormuyordu. "Hayırlı olsun, araba almışsın" diye dürüst bir dille sorsa hiç sıkıntı değil. Ama "Hayırlı olsun diyelim mi?" Yani cevap almaya çalışıyor. Hin bir dil var. Manipülatif dili kullananlardan hiçbir zaman hazzetmemişimdir. Hem kullandığı dili görebildiğim için hazzetmem, hem uzak dururum. O sırada o amcaya "Demek istemiyorsan deme" dedim. O düşünürken ben yukarı çıktım.
Ters psikolojiyi kendimize de uygular mıyız?
Farkında değilsin ama ters psikolojiyi kendi kendimize de uyguluyoruz. Öğrencilik yıllarını hatırla. Sınavın iyi geçmiştir ama annene, babana ya da arkadaşına "Çok iyi geçmedi, iyi sonuç beklemiyorum" dersin. Ben üniversite yıllarımdan hatırlıyorum. Sevdiğim derslerde sunum yapacağım sırada "Kesin kötü geçecek, heyecanlanacağım, elime yüzüme bulaştıracağım" derdim. İçimden bir ses yine her zamanki gibi güzel bir sunum olacağını hissederdim ama böyle dediğimde kendimi rahatlatıyordum ve gerçekten de güzel bir sonuç çıkıyordu. Bazen başarısız olacağını düşünmek istersin ama tam tersi başarılı olursun.
Hileye karşı en iyi yol nedir?
Ters psikolojide şunu oturttuk: Beklediğin ya da umut ettiğin bir şey var ama sanki hiç oralı değilmişsin gibi bir izlenim verip beklediğinin zıttı yönünde davranarak beklediğini gerçekleştirmeye çalışıyorsun. Bir büyüğümüzün sözüdür: "Hileye karşı en büyük hile hilesizliktir." Gerçek olduğunda en büyük yalan bile karşında haksız kalacaktır. Gerçek olduğunda o anı belki kurtarmazsın ama geleceğinde sürdürülebilir, daha dürüst, daha nitelikli, daha kalıcı değerler üretirsin. O yüzden gerçek ve samimi olmak, özellikle ikili ilişkilerde, yakın ilişkilerde çok daha önemli. Samimi, özden ve içten bir iletişim kurmak.
Ters psikoloji kimde işe yarar, kimde ters teper?
Aklıma iyi huylu bir kullanım geldi. Bir gün arkadaşımla Cunda Adası'na gitmiştik. Orada çok lüks bir balık restoranı vardı. Kıyıdan yürüyorduk, dışarıdan bakıyoruz. Orada kimi görelim, herkesin tanıdığı ünlü bir isim. Çevresinde ekibi var, belli ki korunuyor. Arkadaşım "Hadi git tanış, ne kadar güzel olur" falan derken "Biliyorsun benim tarzım öyle değil, gidip öyle konuşmayı sevmiyorum" dedim. Sonra durdu. "Bravo" dedi. "Sen üniversitede iletişim eğitimleri ver, sosyoloji oku, kişisel ilişkiler ve iletişim hakkında anlat, ama bunları hayatına uygulama. Bravo sana, çok güzel uyguluyorsun." Şöyle bir baktım: "Öyle mi düşünüyorsun?" "Evet, harekete geçmiyorsun, uygulamıyorsun" dedi. Böyle deyince hemen bir strateji geliştirip kendisiyle tanıştım. Öyle bir aksiyon almama neden olmuştu, güzel bir enstantaneydi.
Bu yüzden çok önemli: Eğer karşı tarafta onu uygulama potansiyeli yoksa ters psikoloji bu sefer karşı tarafa zarar verir, kendini kötü hissettirir. O yüzden karşı tarafın kapasitesini iyi gözlemlemen lazım. Biraz iddialı, rekabet duygusu yüksek insanlarda çok işe yarıyor. Kötü huylu kullanımı ise bunu gören, dürüst ve adil kişilerde tamamen ters tepiyor.
Ters psikolojiye karşı algını nasıl antrenmanlı hale getirirsin?
Şu anda ters psikolojiyle ilgili algını antrenmanlı hale getirdik. Bundan sonra birileri sana bir şey dediğinde algın daha antrenmanlı olacak. Amaç bu: Zihnini açmak, sana yapılan kullanımları görmek ve faydaya yönelik kullanmanı sağlamak. İyi huylu olduğundan emin olmadığın, sana oyun oynayan, gerçek olmayan bir şey hissettiğinde, emin olmadığın hiçbir şeyin peşinden gitme. Hatta benim bile. Şüphe ediyorsan incele ve değerlendir. Herkesi mutlaka değerlendir, ondan sonra peşinden git.
Peki bu yazının başından sonuna kadar sana kaç defa ters psikoloji içeren cümleler kurdum? Hiç dikkatini çekti mi? En önemli nokta şu: Fark etmeden kullanmak. Şimdi bir düşün bakalım, hangi noktalarda ters psikoloji yaptım?
Bu konuyu daha detaylı dinlemek istersen videosunu buradan izleyebilirsin.